• Rvt. Râna Babaç Çelebi

Fitoterapi Nedir?

En son güncellendiği tarih: 5 Kas 2019



Dünya üzerinde yaklaşık 300.000 bitki türü bulunmaktadır. Üç fito-coğrafik bölgenin kesiştiği ülkemiz Türkiye'de ise bugün - yaklaşık üçte biri endemik olmak üzere - 12.000'in üzerinde bitki bulunmakta ve bu rakam kıta Avrupası florasındaki toplam tür sayısına denk düşmektedir.


Eski çağlardan beri Anadolu’da yaşayan medeniyetler, bu bitkisel zenginliğin farkına varmış; bitkilerin çeşitli kısımlarının (kök, yaprak, çiçek vb.) tedavi edici etkilerini hayvan gözlemleri, deneme-yanılma ve tesadüfler sonucu öğrenerek, hastalıklara karşı kullanmışlardır.


O günden günümüze, nesilden nesile aktarılarak gelen bu derin bilgi birikimi; bugün geleneksel ve tamamlayıcı tıbbın bir parçası olan "fitoterapi uygulamalarının" temelini oluşturmuş, bilimsel araştırmalara ilham/kaynak olarak birçok bitkinin ve bitkilerden izole edilen etken maddenin tedavi edici etkisinin ortaya konarak modern ilaç preparatlarının hazırlanmasına öncülük etmiştir.


Bugün modern tedavinin bel kemiği her ne kadar antibiyotikler ve kortikosteroitler gibi geniş farmakolojik etki profiline sahip sentetik ilaçlar olsa da, giderek yükselen doğaya/doğala dönüş trendi, sağlıkta bitkisel materyallerin kullanımını yeniden gündeme taşımıştır.


Fitoterapi Nedir?


Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı'nın tanıdığı geleneksel ve tamamlayıcı tıp dallarından biri olan “fitoterapi” (bitkilerle tedavi); hastalıklardan korunmak ve tedaviyi desteklemek amacı ile tıbbi bitkileri (bitkisel drogları) kullanarak gerçekleştirilen tedavi olarak tanımlanmaktadır.


Günümüzde bu tanım, kimi kaynaklarda; "tıbbi bitkilerden izole edilen etken maddelerin, standardize edilmiş farmasötik formlarının (tablet, kapsül, tentür vb.) kullanımını" da içerisine alarak genişletilmektedir.


1980 yılında tıbbi bitkileri ve bitkisel ilaçları (Fitofarmasötik, Fitomedisin, Fitofarmakoterapötik) resmi olarak tanıyan Dünya Sağlık Örgütü ise bu ürünleri şu şekilde tanımlamıştır; hastalıkları tedavi etmek veya hastalıklardan korunma amacı ile hazırlanmış, bitkileri ve/ya droglar kısımlarını, olduğu gibi veya karışım halinde taşıyan, modern ilaç üretim kurallarına uygun olarak hazırlanmış, etiketlenmiş tıbbi ürün ve/ya ilaçlardır.


Avrupa Farmakopesi ise benzer bir yaklaşım ile bitkisel tıbbi ürünleri "etken maddeleri, bir veya daha fazla sayıda bitkisel drogdan ve/ya bitkisel drog preparatlarının kombinasyonundan oluşan ürünler" olarak tanımlanmaktadır.



Fitoterapide Kullanılan Bitkisel Droglar


Bir çok tıbbi bitki asırlardan beri kullanılmaları nedeniyle geleneksel tıpta yerini almış, hastalıklar üzerinde etkileri ve yan etkileri kanıtlanmıştır.


Bugüne geldiğimizde çeşitli bitkilerin geleneksel kullanımı üzerinde yapılan bilimsel çalışmalar sonucu, kimyasal bileşimleri belirlenmiş ve geleneksel tıptan bilinen etkinlikleri klinik olarak da kanıtlanmıştır.


Fakat bununla beraber sağlık için kullanılan her üründe etkinin yanında, kalite ve güvenlik de aranmalıdır. Sağlığın korunması ve/ya kazanılmasına yönelik kullanımda, ancak bu üç özelliğe birlikte sahip bir ürün “tıbbi” olarak nitelendirilebilir.


Dolayısıyla fitoterapi uygulamalarında kullanılan bitkisel ürünlerde;


1. Kaliteli bir üreticiden tedarik edilmiş

2. Klinik ve toksikolojik verilerin çalışılmış

3. Etkili ve standart drog/ekstreler aranmalıdır.


Ülkemizde uluslararası farmakopelerde yer alan ve monografları hazır pek çok tıbbi bitki, doğal olarak yetişmekte veya kültürde yetiştirilmektedir.


Yalnız Dünya Sağlık Örgütü’nün 2004 raporunda belirttiği üzere; bugün maalesef bitkisel ilaç ticareti yapılan birçok ülkede, yasal düzenlemelerin yeterli olmaması nedeniyle; kalite kontrolü, etki ve güvenilirlik çalışmaları yetersiz kalmakta ve halk sağlığı açısından oluşturduğu ciddi tehlikeler oluşturmaktadır.


Fitoterapide Tedavi


Fitoterapide etkili bir tedavi için; mevcut şikayetlere ilişkin rahatsızlığa bir hekim tarafından teşhis konulması, gerekli olan tedavi dozunun bir hekim tarafından belirlenmesi ve bu dozun ilişkili bitkisel drog ve/ya preparatlar ile sürekli olarak vücuda sağlanması gerekmektedir.


Dolayısıyla tıbbi bitkiden gelen etken madde miktarının, yalın olarak ve/ya her bir farmasötik formda eşit olarak sağlanabilmesi önemlidir.


Bununla birlikte aynı bitkisel materyalde, ağır metal, zirai ilaç veya radyasyon kalıntısı da kesinlikle bulunmaması gerekir.


Fitoterapi Uygulamalarında Kalite


Fitoterapide tedavi amaçlı kullanılan bitkilerin en kötü ihtimalle "İyi Tarım ve Toplama Uygulamaları" kurallarına göre, ideal olarak ise "Organik Tarım" pratiklerine uygun yetiştirilmiş ve toplanmış olması gereklidir.


Aynı bitki yetiştiği coğrafi bölgedeki yükseklik, iklim, yağış ve toprak yapısı gibi dış etkenlere bağlı olarak farklı bileşenler üretebilir. Aynı şekilde farklı bitkilerin toplanma zamanı ve biçimi de bitkisel drog kalitesi üzerinde belirleyici etkilere sahip olabilir. Bunlara ek olarak bitkisel ilaç üretimi için toplanan bitkilerin, hızlı ve doğru şekilde kurutulması, bu sayede enzimatik dönüşümlerinin engellenmesi büyük önem taşır. Bu ve benzeri bir çok ayrıntıya dikkat edilmediği durumlarda aktif bileşenler bozulabilir ya da istenmeyen olumsuz etkilere neden olabilecek formlara dönüşebilirler.


Bitkisel drog/ilaç üretiminin yapıldığı yerlerde ise GMP (Good Manufacturing Practice/İyi Üretim Uygulamaları) kurallarının uygulanması önemlidir.



Fitoterapi Uygulamalarında Güvenlik


Bitkiler dış görünüşte birbirine çok benzeyebilirler ancak içeriklerinde yer alan kimyasal bileşenler oldukça farklı olabilir. Dolayısıyla herhangi bir uygulama sırasında bir tür karışıklığı olduğu durumda; uygulama etkisiz veya bitkinin toksik veya alerjik olması dolayısıyla insana zararlı olabilir.


Diğer yandan yüzlerce fito-kimyasal (bitkisel kimyasal) taşıyan bitkiler, birlikte veya bir ilaç ile birlikte kullanıldıklarında sinerjistik ve/veya antagonistik etkileşimlere girerek, beklenenden farklı etkiler de gösterebilir. Dolayısıyla bitkisel tedavi uygulamaları sırasında, alınan bitkisel drog/preparat ile beraber kullanılan ilaç ve tüketilen bitkisel çaylara dahi dikkat edilmesi gerekmektedir.


REFERANSLAR


Kartal, M. (2018) "Fitoterapi" (Sunum) I. Geleneksel & Tamamlayıcı Tıp Kongresi

Resmi Gazete (2014) Geleneksel ve Tamamlayıcı Tıp Uygulamaları Yönetmeliği. Retrieved from: http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/10/20141027-3.htm

WHO (2000) "General guidelines for methodologies on research and evaluation of traditional medicine" World Health Organization, Geneva

natura medica
Türkiye'nin İlk Tıbbi & Aromatik Bitkiler Kütüphanesi
© 2020 Bütün hakları saklıdır.
Yönetim Yeri
Yeşilce Mah. Emirşah Sok. No:21 
4.Levent Sanayi Kağıthane İstanbul