IMG_1323_edited.jpg

Anavarza

İngilizce:    Anazarbus 

Antik Çağ:  Ἀναζαρβός

Orta Çağ:   Ain Zarba

Arapça:      عَيْنُ زَرْبَة‎

Tentative List

Etrafı surlarla çevrili yaklaşık 1300 hektarlık alanda kurulu Anavarza antik kenti; Adana, Kozan ilçesinin 28 km güneyinde bulunan Dilekkaya Köyü sınırları içinde yer almaktadır. Tarihi MÖ 5000 yılına dayanan ve MÖ 19 yılı itibariyle gelişerek Roma İmparatorluğu'nun Doğu Akdeniz'deki önemli ordugah merkezleri arasında öne çıkan Anavarza, Anadolu'nun bilinen en büyük Antik yerleşimi Efes'in beş katı büyüklükte bir yerleşkeye sahiptir.

Anavarza'nın Ortaya Çıkmayı Bekleyen Büyük Tarihinin

Bildiğimiz Kadarı

Hala devam eden arkeolojik çalışmalar neticesinde ortaya çıkan taş baltalar, Anavarza'nın yerleşim tarihinin MÖ. 5000 yılında başladığına işaret eder.

Şehirleşme tarihi ise MÖ 1. yy.'da Romalıların Ceyhan havzasını ele geçirmesi ve bölgenin idaresini vassal kral olarak atadıkları Tarkondimotos'a bırakmalarıyla başlar.

Zaman içerisinde giderek güçlenen ve MS 2. yy'da antik dünyanın büyük güçlerinden Tarsus ile Kilikya Birliğinin liderliği için rekabet eden Anavarza, bu noktada Anadolu'nun en önemli yerleşimlerinden biri haline gelmiştir.

MS 260 yılında diğer Kilikya kentleri gibi Anavarza da Sasani Kralı Şapur tarafından fethedilir. Aynı yüzyılda birçok askeri ayrıcalık  da elde eden Anavarza,  "Metropolis" ve üç defa "Neokoros"(Tapınak bekçisi) ünvanı alır. "Neokoros" bizzat roma imparatoru tarafından verilen bir hak olmakla beraber, o dönem bu hakkı alan şehirler imparator adına bir tapınak inşa ederek, bu tapınağın içerisine imparatorun ve ailesinin heykelleri yaptırırdı.


MS 4. yy.'da İsaurialı Balbinos tarafından tahrip edilen Anavarza, İmparator II. Theodosius zamanında 408 yılında kurulan II.Klikya Bölgesi'nin başkenti konumuna gelir.

525 yılında meydana gelen büyük depremde zarar gören Anavarza, İmparator Justinian I tarafından tadil ettirilir ve  Justinianopolis (Ἰουστινιανούπολις) adıyla onurlandırılır.

 

561 yılında ikinci kez bir deprem felaketine maruz kalır ve bu felaketin hemen ardından büyük bir veba salgınına uğrar. Bu sefer İmparator Justin I tarafından onarım gören Anavarza, Justinopolis (Ἰουστινούπολις) adını alır fakat eski ismi kullanılmaya devam eder.

İslamiyetin yükselişi ile beraber Arap ve Doğu Roma İmparatorluğu arasında kalan Anavarza sürekli akınlarla tahrip edilmiş ve nüfusunun büyük bir bölümünü kaybetmiştir.

796 senesinde V. Abbasi Halifesi Harun al Rashid tarafından yeniden inşa edilen ve Hamdanid Sayf al-Dawla tarafından duvarları güçlendirilen Anavarza, 926 yılına gelindiğinde Bizans İmparatoru Nikephoros II Phokas tarafından yeniden yok edilir.

 

1097 yılında I.Haçlı Seferi orduları tarafından ele geçirilen Anavarza,  Ermeni Kral Rubenid Baron Toros I'in 1111 senesinde bölgeye gelmesi ile tekrar el değiştirir ve Anavarza adıyla Ermeni Klikya Krallığı'nın bir parçası olur.

 

Anavarza, 1374 yılında Mısır Memluk İmparatorluğu tarafından yok edilir. Bu dönemden sonra bir daha kentte büyük ölçekli bir yerleşim olmaz.

Anavarza'nın Harikaları

  • Anadolu'nun En Büyük

    Anıtsal Şehir Kapısı

    Restorasyon çalışmaları 2018 yılında başlayan 28 metre uzunlukta, 5,40 metre genişlikte ve 14 metre yükseklikteki anıtsal şehir kapısı; Romalılar tarafından 3. yüzyılda Perslere karşı kazanılan zaferin anısına 'Zafer Takı' olarak inşa ettiriliyor.

     

    Dünyanın ilk duble yolunun başlangıç noktasında bulunan "Zafer Takı'nın" 3 kemer, 8 ayak ve 6 sütundan oluşuyor.

  • Antik Çağ'a Ait Bilinen

    İlk Çift Şeritli & Sütunlu Yol

    2013'te yapılan ilk kazı çalışmalarında tespit edilen bu yol, 34 metre genişliğinde ve 2700 metre uzunluğunda. Üzerinde, sağlı sollu çeşitli dükkanlar olduğu tespit edilen yolda yapılacak kazı çalışmaların tıp tarihi açısından da çok önemli sonuçlar ortaya koyması bekleniyor.

     

    Meydana çıkarıldığı 2013'ten bugüne, bütçe sıkıntıları nedeni ile bu çift şeritli yol ve dükkanları üzerinde herhangi bir restorasyon çalışması gerçekleştirilebilmiş değil.

  • Çukurova'nın En Büyüğü:

    Anavarza Kalesi

    Antik çağdan, orta çağın sonuna yüzlerce yıl, stratejik önemini yitirmeyen Anavarza kalesi, antik kente 200 metre yükseklikten bakıyor ve sahip olduğu kültürel miras ile bölge uygarlıklarının bir sentezi olarak görülüyor

     

    Harun Reşit ordularının garnizon olarak kullanıldığı döneme ilişkin kitabe ve onarımlar, Bizans ve Geç Ermeni Krallığına ait bir şapel, her dönemde kullanılan sarnıç, tonozlu dehliz, geçişler, nişler, sunak ve adak alanlarıyla Anazarbos Kalesi; 1,500 metre uzunlukta surlara, her 70 metrede bir burç olacak şekilde toplam 20 adet burca sahip. 

  • Hygieia ve Eros Heykelleri

    MS. 3. ya da MS 4. yüzyıla ait olduğu tahmin edilen, kireç taşından yapılmış Hygieia ve Eros heykelleri kazı ekibi tarafından 2017 senesinde iki parça halinde bulunuyor.

     

    Sağlık tanrısı Asklepios'un altı kızından biri olan Hygieia'ya ait olduğu düşünülen heykel, baş kısmı hariç 1.68-1.75 cm yüksekliğinde.

Zafer Takı
Zafer Takı
Çift Şeritli Yol
Çift Şeritli Yol Sağ Yan Dükkanları
Çift Şeritli Yol Sağ Yan Dükkanları
Çift Şeritli Yol Sağ Yan Dükkanları
Çift Şeritli Yol Sol Yan Dükkanları
Anfiteart
Anfiteart
Anfiteart
Anavarza Kilise
Anavarza Kilise
Anavarza Kilise
Anavarza Hamam
Anavarza Kalesi
Anavarza Kalesi
Anavarza Kalesi
Anavarza Kalesi
Anavarza Kalesi
Anavarza Surları
Anavarza Surları
Hygeia & Eros
Hygeia & Eros
Anavarza Ayrıntı

Anavarza Kahramanı: Hatun Teyze

Haberin çıktığı 2015 senesinde 72 yaşında olan ve 8 çocuğu bulunan Hatun Dilci, 1966'da başladığı Anavarza Antik Kenti'ndeki bekçilik görevini 2005'te emekli olana kadar sürdürüyor. Bu zaman zarfında ise Adana Müze Müdürlüğünün izniyle alanda bulduğu tarihi eserleri evinin bahçesinde koruma altına alıyor.

 

"Başımızı sokacak bir ev yapmaya karar verdik. Köyde bulduğumuz araziyi temizlerken 'Balıklı Mozaik'i bulduk. Durumu yetkililere bildirdik. Bize mükafat olarak 500 lira verip, evi biraz ileri yapmamızı istediler. İkinci yere evin temelini kazarken bu kez de başka bir mozaik zeminle karşılaştık. İki tavuk satıp yol parası yaparak Adana'ya valiliğe gittik. Valiyle görüştük. Vali, müze müdürüne telefon edip çağırttı. Hep beraber valinin pikabıyla mozaiği bulduğumuz yere geldik. Yetkililer, bir süre inceleme yaptıktan sonra bize 'Kral Kızı Mozaiği'ni bulduğumuzu söyledi. Vali, kocamı alnından öptü. Bekçilik teklif etti. Devlet üniforma ve silah verdi, o günden sonra geçim sıkıntımız azaldı. Bir yandan uçsuz bucaksız antik kenti koruyor bir yandan da ortalıkta bulunan eserleri, başına bir şey gelmemesi için birer birer evimizin bahçesine getirmeye çalışıyorduk. Bir çok kez kaçakçı ve definecilerle karşıya geldik. Vazife kutsal, aldığımız maaşın helal olması için hiçbir kaçakçı ve defineciye göz yummadık. Nerede değerli bir eser varsa varsa getirdik. Kaçakçıdan kazıcıdan aldık, getirdik, bahçemize koyduk" 

Anavarza Hatun Teyze
Anavarza Hatun Teyze 2
Anavarza Hatun Teyze 3
Anavarza Hatun Teyze 4

Arkeolojik Kazı Çalışmaları

Adana Müzesi Müdürlüğü başkanlığında ve Çukurova Üniversitesi Arkeoloji Bölümü Öğretim Üyesi Yrd. Doç. Dr. Fatih GÜLŞEN’in bilimsel danışmanlığında 

2013 yılından bu yana süren arkeolojik kazı ve restorasyon çalışmaları, bu kadar büyük öneme sahip bir arkeoloji parkı için oldukça yavaş ilerliyor.

 Erozyon sonucu toprak altında kalmış şehir, Anavarza kalesinden kuşbakışı incelendiğinde bir zamanki yerleşim planını aşağı yukarı sergileyen bir kazı alanı.

Sütunlu geniş caddeleri, tarih öncesi tapınaklarının üzerine inşa edilmiş kiliseleri, hamamları, çeşmeleri ve diğer birçok antik formasyon şu an bile görülebiliyor.

 

Anavarza’nın önemli kalıntıları arasında; 1500 metre uzunluğunda 20 burçlu sur duvarı, sütunlu yol, hamam ve kilise, tiyatro, amfiteatr, stadyum, suyolları, kaya mezarları, MS 3.yy.'a ait deniz tanrıçası Thetys mozaiği, Kilikya Bölgesi’nin eşsiz 3 girişli zafer takı ve ovanın ortasında bir ada gibi yükselen tepedeki Ortaçağ kalesi yer alıyor. 

Anavarza üzerindeki toprak örtüsü kaldırılıp, uyandırıldığında; bir çok eşsiz yapı ve önemli tarihi kalıntı tüm ihtişamı ile gözler önüne serileceği gibi,

sayısız paha biçilemez mozaik ve heykelin de ortaya çıkacağı düşünülüyor.

Devam eden arkeolojik çalışmalar için Adana Müzesi Anavarza Ören Yeri sayfasını ziyaret edebilirsiniz.

Image by Stepan Sargsyan

Pedanius Diescorides

İmparator Nero döneminde Roma ordusunda görev yapan, botanik konusunu uygulamalı bir bilim haline getiren, yazmış olduğu De Materia Medica isimli beş ciltlik eserinde ortaya koyduğu bitki tanımları ve ilaç reçeteleri ile 18. yy.'a kadar Avrupa tıp fakültelerinde okutulan, dünyaca ünlü Antik Çağ farmakoloğu Dioskorides'in Anavarzalı olması da arkeolojik kazılarda ortaya çıkacak tıp tarihine ilişkin kalıntıların dünya bilim tarihine sunacağı katkı açısından dikkate değerdir.

Anavarza Mozaikleri 1.png

Anavarza Mozaikleri

Deniz Tanrıçası Thetys (​MS 3.yy)

Kaynak: https://www.kulturportali.gov.tr/

Image by Stepan Sargsyan

Anavarza adını Anazarbus/Anabarzus kökünden alıyor. Antik kente ait kalenin üzerine oturduğu Çukurova düzlüğünün en görkemli oluşumlarından 200 metre yüksekliğindeki kaya kütlesini anlatan bu kelimenin ise  Eski Farsça Na-barza ("Yenilmez") kelimesinden devşirildiği düşünülüyor.

 

2013’te başlayan ve çok kısa süren arkeolojik kazı çalışmalarından sonra hızla potansiyelini belli eden, 2014’te UNESCO Dünya Miras Geçici Listesi'ne alınan Anavarza antik kenti; ülkemize, bugünkü tahrip edilmiş haliyle bile dünyanın, Anadolu'nun ve Çukurova’nın “ilk” ve “en”lerini kazandırmış kıymetli bir ören yeri.

 

Buna rağmen baktığınızda hayatının tamamını Adana’da geçiren bir çok insan; Anavarza’yı duymamış, duyanlar ise büyük çoğunlukla bir kez gidip görmemiştir. Yaşar Kemal’in İnce Memed ve Yılanı Öldürseler romanlarını pür dikkat okuyanlar bile bu Antik Çağ kentinin varlığının, öneminin ve uyandığında ülkemiz için potansiyelinin farkında değillerdir. 

 

Halbuki Anavarza; farmakoloji biliminin kurucusu, Roma ordusu hekimlerinden Dioscorides'in yaşadığı, iki büyük deprem ve bir veba salgını atlatmış, Antik Roma’dan Klikya’ya, Harun al Rashid’den Haçlılara bir çok medeniyet ve kültür arasında el değiştirmiş, bir dönem ihtişamlı spor oyunları ve vahşi hayvan gösterilerine ev sahipliği yapmış bir metropol.

 

Fakat maalesef 2000+ yaşındaki bu Antik Çağ merkezi bugüne kadar hem kamu hem de özel sektör tarafından oldukça yalnız bırakılmış. Ben, 2013’ten bugüne etrafına bir koruma bandı dahi çekemediğimiz Anavarza'nın hak ettiği ilgiyi görmeyişinde, kendimizden başka kimsenin kabahati olduğunu düşünmüyorum.

 

Dolayısıyla harcanan zamanı telafi edecek şekilde; bu önemli hazinemizin bir an önce koruma altına alınması, arkeologlarımıza finansman sağlanması konusunda destek olunması, Anavarza ören yerinin bir "Alan Yönetim Planına” kavuşturularak UNESCO Dünya Miras Kalıcı Listesi'ne alınması için ilgili sürecin başlatılması gerektiğini düşünüyorum. Çünkü kalıcı listeye girmek demek, saha çalışmalarının UNESCO tarafından da desteklenmesi; ülkemizin bu zenginliğinin kamuoyuna daha iyi anlatılması demek. 

 

İyi bir haber bölgede çalışan arkeologlarımızın bugüne kadar yaptıkları çalışmaları ve ortaya çıkardıkları kıymetleri derledikleri Anavarza kitabının baskısı için Adana Valisi Sayın Süleyman Elban bir destek sözü vermiş. Anavarza için yapılması gereken onlarca şeyden bir tanesi...

 

Kısacası bölge tarihi, tıp tarihi açısından bilimsel, turizm ve kırsal kalkınma açısından ekonomik bir hazine olan Anavarza’nın özel sektör, kamu ve UNESCO iş birliği ile ikinci bir Efes olmaması için hiç bir neden yok. 

 

Üstelik bu Antik Kent; aynı İstanbul Zeytinburnu Belediyesi’inin “Merkez Efendi’ye” ithafen gerçekleştirdiği veya Bergama Belediyesi’nin “Galen’e” ithafen gerçekleştirdiği uluslararası festivaller gibi, bölgenin tanıtımı ve kalkınmasını destekleyecek bir “Dieskorides” festivaline de sahip olabilir. Bölgedeki endemik bitkilerin Dieskorides’in çizimleri ile tanıtıldığı, Çerçi Yusuf macun, şurup, şerbet formüllerinin hazırlanıp satıldığı, Adana’nın gastronomi kültürünün sergilendiği, gündemdeki konular üzerine söyleşi ve atölyelerin programlandığı, spor müsabakaları ve çeşitli eğlencelerin düzenlendiği bir Adana’ya yakışır bir festival...

 

Biz elimizdekinin kıymetini bilir ve bu kıymetleri toplum için faydaya çevirmeyi öğrenirsek; Anavarza Antik Kenti'nin ve Adana’nın yerli ve yabancı turistlerin ilgi odağı olması an meselesi. 

 

Anavarza için projeler geliştiren ve bu bölgenin potansiyelini ortaya çıkartmak için emek veren Sayın Seyhan Belediyesi Akif Kemal Akay’ın misafiri olarak Anavarza’da incelemelerde bulunurken,  bizi gezdiren Dr.Öğr.Üyesi Fikret Fatih Gülşen’in ifade ettiği gibi “Anavarza, Adana’nın hem geçmişi, hem geleceği” dedi. Doğru sözün üzerine söz söylenmez.

Rana Babaç Çelebi

Kıymetli Eşime

Çerçi Yusuf mirası çalışmalarımız kapsamında hayata geçirdiğimiz bu online sergiyi; hayatıma girdiği ilk günden bu zamana bana her daim güç ve ilham veren, attığım her adımda desteğini her an kalbimde ve yanımda hissettiğim, kocaman ve iyilik dolu kalbi ile kendisine her gün hayranlığım kat be kat artan kıymetli eşim Sercan Çelebi'ye ithaf etmek istiyorum. İyi ki varsın.

Rana Babaç Çelebi

REFERANSLAR

"Anazarbus" (1962) Encyclopaedia Britannica, Vol.1,  p.886, Encyclopaedia Britannica Ltd., London

"Dioscorides, Pedanios" (1962) Encyclopaedia Britannica, Vol.7,  p.401, Encyclopaedia Britannica Ltd., London

Findings in Anavarza excite archaeologists. (2021) Hürriyet Daily News. Retrieved from https://www.hurriyetdailynews.com/findings-in-anavarza-excite-archaeologists-161290

Anavarza Ören Yeri - Adana (n.d). Türkiye Kültür Portalı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. Retrieved from https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/adana/gezilecekyer/anavarza-kalesi

Anavarza Mozaikleri Yok Olma Tehlikesiyle Karşı Karşıya (2012) Mynet. Retrieved from https://www.mynet.com/anavarza-mozaikleri-yok-olma-tehlikesiyle-karsi-karsiya-180100298520

Anavarza Antik Kenti ile tarihe yolculuk (2018) TRT HABER. Retrieved from https://www.trthaber.com/haber/kultur-sanat/anavarza-antik-kenti-ile-tarihe-yolculuk-378896.html

Anavarza Antik Kenti'nde 'Hygieia ve Eros' heykeli bulundu (2017) Retrieved from https://www.milliyet.com.tr/gundem/anavarza-antik-kentinde-hygieia-ve-eros-heykeli-bulundu-2561303

Efes'in 5 katı büyüklüğünde: Anavarza Antik Kenti (2021) NTV. Retrieved from https://www.ntv.com.tr/galeri/seyahat/efesin-5-kati-buyuklugunde-anavarza-antik-kenti,ZZIz3CO6a0KwOe2IClhPWQ/V16BgNkQYkmTIOVb1EntGg

Anavarza Antik Kenti'nde Eros'un heykeli bulundu (2017) HaberTürk. Retrieved from https://www.haberturk.com/anavarza-antik-kenti-nde-eros-un-heykeli-bulundu-1729038

Anavarza Antik Kenti'nin “Zafer Takı” Ziyaretçilerini Bekliyor (2020) Yapı.com.tr Retrieved from http://www.yapi.com.tr/haberler/anavarza-antik-kentinin-zafer-taki-ziyaretcilerini-bekliyor_177422.html

Anavarza'da tarihe yolculuk (2018) Anadolu Ajansı. Retrieved from https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/anavarzada-tarihe-yolculuk/1223666

Anavarza Antik Kenti’nde Kazılar Yeniden Başladı (2014) Kültür Varlıkları & Müzeler Genel Müdürlüğü. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. Retrieved from https://kvmgm.ktb.gov.tr/TR-112354/anavarza-antik-kentinde-kazilar-yeniden-basladi.html

Anavarza Antik Kenti (Adana) (2014) Kültür Varlıkları & Müzeler Genel Müdürlüğü. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. Retrieved from https://kvmgm.ktb.gov.tr/TR-93760/anavarza-antik-kenti-adana-2014.html

Anavarza Antik Kenti ve Kalesi'ndeki Kazılar (2012) Yapı.com.tr. Retrieved from http://www.yapi.com.tr/haberler/anavarza-antik-kenti-ve-kalesindeki-kazilar-_103083.html

Evinin bahçesi 'açık hava müzesi (2015) Yeni Şafak. Retrieved from https://www.yenisafak.com/hayat/evinin-bahcesi-acik-hava-muzesi-2150152

Hygieia ve Eros heykeli bulundu (2017) Sözcü. Retrieved from https://www.sozcu.com.tr/2017/gundem/hygieia-ve-eros-heykeli-bulundu-2105532/

natura medica
Türkiye'nin İlk Tıbbi & Aromatik Bitkiler Kütüphanesi
© 2020 Bütün hakları saklıdır.
Yönetim Yeri:
Yeşilce Mah. Emirşah Sok. No:21 
4.Levent Sanayi Kağıthane İstanbul 
3%20copy_edited.png